Dil yaşayan ve canlılığı yitirmeyen bir yapıdır. Geçmişten günümüze diller kelimeler aracılığı ile anlamsal daralmalar, genişlemeler, değişimler yaşar. Bunun pek çok kanıtını dillerde görmek mümkündür. Bu yazımda Türkçemizdeki anlamsal değişim ve genişlemeleri günlük dilde, dijital çağda ve güncel hayatta nasıl gözlemleriz onu inceleyeceğiz.
Kelimeler de tıpkı dil gibi canlı organizmaya benzer. Doğarlar, yaşarlar, anlam değişimine uğrarlar, ölürler. Bu değişimler elbette belli bir şemada şekillenir. Örneğin anlamın olumsuzdan olumluya zamanla değişmesi durumuna ‘anlam iyileşmesi’ denir. Buna örnek olarak yavuz kelimesini verebiliriz. Eski anlamı kötü, fena, hırsızken günümüzdeki anlamı yiğit, güçlü, çetin, tavizsizdir. Bunun nedeninin Yavuz Sultan Selim’e dayandığı görüşleri vardır. Yavuz Sultan Selim’in sert mizacının devlet otoritesi için gerekli güç olarak olarak yorumlanması ve halkın bu gücü yüceltmesi ile bu kelimenin zaman içinde anlam iyileşmesine uğradığı düşünülür. Tabi bunun tam tersi olarak anlam kötüleşmesi de görülür. Örneğin canavar kelimesi canlı yaşayan mahluk anlamından günümüze yırtıcı korkunç yaratık şeklinde gelmiştir.Anlamın kapsam olarak değişme durumuna da ‘anlam daralması’ ya da ‘anlam genişlemesi’ denir.Anlam genişlemesine yıldız kelimesini örnek verebiliriz.Eskiden sadece gökteki cisim anlamında kullanılan yıldız kelimesi günümüzde sinema sanatçısı, popüler kişi gibi metaforik anlamlarda da kullanılmaktadır.Anlam daralmasına ise oğul kelimesine örnek verelim.Eski Türkçede oğul her iki cinsiyetten evlat için de kullanılan bir kelimeyken günümüzde yalnızca erkek çocukları için kullanılmaktadır.
Bu örnekleri çoğaltabiliriz fakat şimdi biz günlük dilde ve dijital çağda yansımalarına bakalım. Teknoloji ve sosyal medya anlam değişimini radikal şekilde hızlandırmaktadır. Bu her zaman kötü olmamakla birlikte dilimiz açısında elbette her zaman iyi de değildir. Fakat şunu unutmamak gerekir. Dilin canlı yapısı çağın canlı yapısı ile beraber şekillenir. Çağ değiştikçe elbette dil ve kelimeler de değişime uğrar ve bu durum kaçınılmazdır. Yine örnekler üzerinden gidelim yürümek fiilini düşünelim.Eskiden adım atmak ilerlemek anlamındaki fiziksel eylemken günümüzde sosyal medyanın da etkisi ile dm yoluyla mesaj atmak flört etmek gibi anlamlara gelmeye başlamıştır.Bu da metaforik anlam genişlemesi örneğidir.Son zamanlarda sık duyduğunuzu tahmin ettiğim influencer kelimesine bakalım.İngilizce de eskiden etkileyen kişi sıfat anlamında kullanılan bu kelime günümüzde artık ürün tanıtımı yapan meslek grubuna dönüşmüştür ve dilimize de sızmıştır.Bu kelimede tür değişimi gözlemlemek mümkündür. Bunun dışında elbette sosyal medya platformlarında oluşan jargonların da günlük dilde kullanımına rastlarız. Sadece bilenlerin anladığı bu kullanımlar bazen dışardan sırıtırken bazen arkadaşlar arası samimiyet oluşturabilir.
Bu örnekleri de arttırmak mümkünken ben son olarak günlük dilde bu durumun yansımasının nasıl olduğuna değinmek istiyorum. Az önce bahsettiğimiz teknolojik çağ ve sosyal medya etkisi ile değişen gelişen kelimeler de günlük dilde yer ediniyorken bir de hali hazırda sık kullanılan kelimlerin gerek sosyal medyanın gerek çağın, kuşakların etkisi ile anlamsal genişlemeler veya daralmalar yaşadığını gözlemlemek mümkündür. Buna abla kelimesini örnek vererek başlamak istiyorum. Abla eskiden yalnızca büyük kardeş şekilinde kullanılırken saygı anlamında hitap biçimine evrildi. Son gözlemlerim ise gençler arasında abla kelimesinin bir samimiyet, koruyucu ya da kurucu figür şeklinde kullanıldığındır. Aynı şekilde annenin de kullanımı özellikle sosyal medyada bu yöne ilerlemekte. Sadece biyolojik karşılığından çıkan bu tabirlerin gençler arasında ‘abladır bizim için’ ‘annedir bizim için’ gibi kullanımlarla farklı anlamlara çekildiği görülmektedir. Aşkım kelimesinin de artık sadece sevgiliye değil samimiyet kurulmaya çalışan herkese sık kullanıldığını gözlemleyebilirsiniz. Kral kelimesinin de hükümdar anlamından samimi takdir övgü anlamına geldiğini gözlemlemek mümkündür. Biraz düşünürseniz özellikle hitaplarda bu tür değişimlerin sık olduğunu siz de fark edeceksiniz.
Tüm bu değişimlerin kalıcı mı yoksa geçici mi olduğuna ise zaman karar verir. Fakat eski örneklerde de gördüğümüz gibi bu değişimler her zaman kötü değildir. Çağın ve teknolojinin değişimi, gelişimi kaçınılmazken dilde de bunu görmeye karamsar bakmak yerine çağın ruhunu yakalamak adına birer veri olarak kabul etmek gerekir. Önemli olan bu değişimi iyi okumak iyi anlamak iyi öğretebilmektir.
Kaynakça:
John Lyons Anlambilim
