- Vergi nedir?
Vergi kelimesi vermek kavramından türeyen bir kelime olmakla beraber düzenli olarak bir şeylerin verilmesini ifade eder. Bu sürekliliğin nedeni ise bir yükümlülük olmasıdır. Tabi burada veren taraf, verilen şey ve alan taraf vardır. Vergiyi kimin verdiği ve kimin topladığı aslında toplum içerisinde kimin yönetici ve kimin yönetilen olduğunu gösteren en somut göstergelerden biridir. Eskiden Vergi verenler tebaa iken şimdi vatandaş olarak adlandırılmaktadır. Vergi ödemek ve askerlik yapmak vatandaşlık görevleri arasında konumlandırılmıştır ve devlet ile vatandaş arasındaki ilişkinin en basit, en görünen, en temel, en somut çıktılarından biridir. Ki bu durum vatandaş ve devlet arasındaki ilişkilerini düzenlemek adına hazırlanan Tanzimat Fermanı’nda belirtildiği gibi Nevzat Tandoğan tarafından “Ulan öküz Anadolulu! Sizin milliyetçilik ile komünizm ile ne işiniz var? Milliyetçilik lazımsa onu biz yaparız. Komünizm gerekirse onu da biz getiririz. Sizin iki vazifeniz var: Çiftçilik yapıp mahsul yetiştirmek, askere çağırdığımızda askere gelmek.” İfadesinde de dolaylı yoldan belirtilmiştir. Mahsul eskiden aynî vergi olarak alınırdı. Vergiler 2. Mahmud’un getirdiği düzenlemelerden evvel nakdî şekilde değil aynî şekilde ve düzensizce toplanan bir şeymiş. Yani para değil ürünün kendisi vergi olarak verilirmiş. Devlet bunu istediği zaman toplamaya görevlilerini, askerlerini gönderirmiş. Tımar sistemi de eskiden bu işi kolaylaştıran faktörlerden biridir. Tımar sisteminde tımar sahibi, yani tımar edecek olan kişi (Belki tımarhaneci de diyebiliriz 😅.) asker yetiştirmek ve mahsülleri toplamakla mükellef olan yetkiliymiş. Osmanlı’nın zayıflaması da genel olarak yeniçerilere, tımar sisteminin ve devşirme sisteminin bozulmasına, ticaret yollarının kaymasına, savaşlarda yaşanan yenilgilere, ordudaki düzensizliğe, tarımsal üretim ve teknolojideki verimsizliğe ve belirsizliğe bağlanır. Modern devlette ise düzenli ve hukuki olarak koruma altında olan diplomat ve bürokrat kesimi vardır. Bunlar da nakdî ve düzenli olarak toplanan vergiler sayesinde düzenli maaş alan memurlar olmuşlardır. Her şey düzensiz seferlerle, yağmalarla düzelemez hale gelmiş ve gelişim buna bağlı olmaktan çıkmıştır. Çünkü “Süngülerden taht kurabilirsiniz ama üstüne oturamazsınız (Napoelon, Otto Van Bismark).”.
2. Modern Devlette Vergi
Modern devlet merkezileşmiş bir devlettir. Monist (tekçi) hukuk sistemini geliştirmiştir. Vatandaşla ilişkilerini düzenli hale getirmiştir. Kategorizasyonlara, standartlaştırmalara başvurmuştur. Standart bir eğitim hizmetine ve müfredatına sahiptir. İstatistik, veri ve istihbarat toplayıp bunları işlemek ve bunlara göre reaksiyon göstermek konusunda ilerleme kat etmiştir. Düzenli bir bütçe ve çeşitli gelir kalemleri aracılığıyla devlet karar alır. Karar alınan her yer politiktir. Tüm bunlarla ilişkili olan şey ise aynı zamanda vergidir. Vergi de politiktir. Çünkü verginin kamu yönetimindeki karşılığı “Bireysel olanı toplumsal olana, kamusal olana, kişisel mülkü, kişisel malı kamu malına, kamu mülkiyetine çevirme aracı” dır. Kamusal olan, toplumsal olan şey de aynı zamanda siyasidir. Yani yine iktidarla ilgilidir. İktisadi olan da siyasidir. “Kıt kaynakların kim tarafından, neden ve nasıl işleneceği ve paylaştırılacağı” meselesi ile vergi meselesi birbirinden bağımsız olamaz. Hatta bu mesele demokrasi ile de ilişkilidir. 1648 ve 1688 İngiliz Devrimi olarak adlandırılan olaylar, 1776 ABD bağımsızlığı ile ilgili çatışmalar ve mücadeleler “No taxation without representation (“Temsilsiz vergi yoktur.” veya “Temsil yoksa vergi yok.”) sloganıyla oldukça ilişkilidir. Sanayi Devrimi’nin İngiltere’de çıkması, feodal lordların düzenli ordulara mağlup olması, demokrasi ve şeffaflık meselesi bu vergi ve temsil arasındaki ilişkiye bağlıdır. Eskiden buna ilkel düzende artı değere el konulması denirdi. Üretilenlerin belli bir kısmına hükümdar, devlet adına el koyardı ve buna vergi denirdi. Bunun sürekli şekilde elde edilmesi hedeflenirdi. Üretim, tüketim, ticaret, alım-satım, gelirler, hizmetler, çeşitli işlemler vergilendirilmiştir. Modern devlet gelirler ve giderleri denk tutmaya, bütçede açıklık ve fazlalık oluşmamasına dikkat etmeyi istemektedir. Necmeddin Erbakan’ın “Denk bütçe” söylemi de bunla ilişkilendirilebilir. Bütçe açığı varsa o açık ya enflasyonla (gizli vergiyle) ya da vergiyle kapatılır.
3. Vergi Çeşitleri
3.1. İlerlemeli (progressive) ve Gerilemeli (regressive) Vergilendirme
3.1.1. İlerlemeci (Progressive) Vergi Sistemi
İlerlemeli vergilendirme sistemi refah devletlerinin temelini oluşturmaktadır. Bu sistemde yüksek gelirden yüksek oranda, düşük gelirden düşük oranda vergi alınır. Yani deyimi yerindeyse “Azdan az, çoktan çok gider (Süleyman Çakır)” 😅. Yüksek gelir denilen şey pratikte sermayedir. Refah sistemlerinde vergilendirmeye tabi tutulan ana şey sermayedir. Yani sermaye sınıfıdır. Bunun nedeni klasik liberal iktisat anlayışında Jean Baptiste Say’in de söylemiş olduğu “Her arz kendi talebini yaratır.” Veya bizdeki karşılığıyla “Her körün bir topal alıcısı vardır.” şeklindeki varsayımın “Modern Times” isimli filmde de çeşitli yansımalarının görüldüğü 1929 ABD ekonomik krizi veya “Great Depression (Büyük Buhran)” denilen olayla beraber geçerliliğini kaybetmesi, bu krizin 1. Dünya Savaşı’ndan çıkan devletlere de oldukça ağır bir şekilde yansıması, SSCB’nin ise bu konuda bir istisna oluşturması sonucu Avrupa’da mevcut kapitalist sisteme karşı bir sosyalist devrim yaşanmaması, sosyalist partilerin iktidara gelmemesi için sermaye sınıfının taviz verip devlet ve işçi sınıfı ile bir uzlaşı kurması veya korporatizm yoluna gitmesidir. Bunun çıktıları ise Latin Amerika’da ithal ikameci sanayileşme modelinin yükselmesi ve sol popülist rejimlerin çoğalması (Arjantin’de Peronizm), ABD’de 1930’larda Franklin Delanora Roosevelt döneminde “New Deal”, İngiltere’de Churchill döneminde ise ulaşım, eğitim ve sağlık sektöründe çeşitli kamulaştırmaların yapılması, kamu konumlandırma veya toplu konut sistemlerinin kurulmasıdır. Türkiye’de ise sosyal devlet pratikte gecekonduların, kaçak yapılanmaların inşasına ve kamu arazilerinin işgaline hükümetlerin göz yumması, imar affı yoluna gitmesi ve ruhsat vermesidir. Çünkü Türkiye’de sanayileşen merkezi kentlere işçi gözünün yaşanması, bu insanlara toplu konut yapılması, işçi sınıfının burada örgütlenmesi, sınıf temelli toplumsal hareketlerin artması milli burjuvazi ile milli sermaye oluşturma yoluna başvuran rejim için birer büyük tehdit ve yüksek maliyet olarak algılanmış, hatta bu göçün engellenmesi için köy enstitüleri inşa edilmiş, gelen plansız, kontrolsüz göçler sonucu kamu arazilerinin ucuz maliyetlere işgal edilmesi, kaçak yapılanmaların çoğalması göz yumulan şeyler arasına girmiştir. Refah sistemi Kuzey Avrupa’da, Anglo-Sakson gelenekte Kıta Avrupası’nın Batı bölümünde, güney ve Doğu bölümünde ve ABD’de farklı şekillerde ve düzeylerdedir.
3.1.2. Gerilemeci Vergi Sistemi
Verginin sermaye sınıfından değil tüketicilerden toplanmasına, yüksek gelirlerden daha az oranda, düşük gelirlerden daha fazla oranda veya 2 gruptan da eşit oranda vergi alınmasına dayanır. Sermaye sınıfı “Too big to sink (Batmak için çok büyük, çok değerli, çok mühim.) olarak görülüyorsa, “General Motors kazanırsa ABD kazanır.” gibi bir söylem ön plandaysa bu durumda bebek bezinin tüketilmesinden alınan vergi gemilerden, fabrikalardan, tüzel kişilerden, özel şirketlerden alınan vergiden daha fazladır. ÖTV (Özel Tüketim Vergisi) bunun Türkiye’deki bir başka örneğidir. Her kriz durumunda olduğu gibi burada da sermaye sınıfı krizden korunmaktadır. Çünkü onlar devlet adına istihdam sağlayan ve vergi veren sınıf olarak görülmektedir. Ama vergi kaçırmaları, borçlarını sildirmeleri, vergi borçlarının faizini bile ödememeleri, işçileri kaçak çalıştırmaları, sigortaları en düşük seviyelerden yatırmalarından ötürü emeklilik fonunun boş kalması ve emeklilik yaşının artması, kuralsızlaşma, çeşitli vergilerin kaldırılması veya sermaye sınıfının bu vergilerden ve çeşitli denetimlerden muaf tutulması, işçi maaşlarını ödememeleri, devletin vergi gelirlerinin azalması, kayıt dışı ve illegal faaliyetlerin artması burada göz ardı edilen şeyler arasındadır. Bunlar özellikle refah sisteminde sağlanan uzlaşının bozulması, sermaye sınıfının üretimden kaçması ile başlayan neoliberal dönemde daha çok görülmektedir. Ve bu da her şey gibi siyasidir.
Ayrıca vergiler herkese eşit yansımaz. O yüzden vergiler herkes için yüksek değildir. Vatandaş “vergiler çok yüksek.” “vergiler altında eziliyoruz.” derken uzmanların ve devlet yetkililerinin “Yoo, vergiler çok düşük.” “Vergi kaçırıyorlar.” şeklindeki söylemleri de verginin sermaye sınıfından değil tüketicilerden alınmasından kaynaklanır. Krizler de, vergiler de, fırsatlar da, borçlar da, haklar da, dokunulmazlıklar da, refah da hiçkimseye eşit şekilde yansımamaktadır.
